અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
- ૯૮.૫% પોષણ પ્રકૃતિ મફતમાં આપે છે
- ૧. નાઈટ્રોજન (Nitrogen) નું કુદરતી સ્થિરીકરણ: ૮૯૫ કિલો નાઈટ્રોજનનું વિજ્ઞાન
- ૨. ફોસ્ફરસ (Phosphorus): જકડાયેલા તત્વને ઓગાળવાની કુદરતી રીત
- ૩. પોટાશ (Potash): બેસિલસ સિલિકસ જીવાણુનું કાર્ય
- દેશી ગાયના છાણ-મૂત્ર અને જીવામૃતની ચમત્કારિક ભૂમિકા
- કુદરતી ફોર્મ્યુલેશનમાં NPK પોષક તત્વોનું પ્રમાણ (લેબ ડેટા)
- વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
૯૮.૫% પોષણ પ્રકૃતિ મફતમાં આપે છે
કૃષિ વિજ્ઞાન અનુસાર કોઈપણ પાક કે વનસ્પતિને તેના સંપૂર્ણ વિકાસ માટે મુખ્ય ૧૬ પોષક તત્વોની જરૂરિયાત હોય છે. આ ૧૬ તત્વોનું વિભાજન સમજીએ તો આશ્ચર્ય થશે:
- હવા, પાણી અને સૂર્યપ્રકાશ (૯૮.૦% થી ૯૮.૫%): પાકના શરીરના નિર્માણ માટે જરૂરી કાર્બન, હાઇડ્રોજન અને પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન) સીધા વાતાવરણમાંથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા મળે છે. ૧ ચોરસ ફૂટનું લીલું પાન દરરોજ ૧૨.૫ કેલરી સૌર ઊર્જા શોષીને ૪.૫ ગ્રામ કાચી શર્કરા બનાવે છે.
- જમીનમાંથી ખનીજ ક્ષારો (માત્ર ૧.૫% થી ૨.૦%): નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ, કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ, સલ્ફર અને સૂક્ષ્મ તત્વો (જશત, લોહ, તાંબુ, મેંગેનીઝ) મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી લેવાય છે.
જ્યારે ૯૮.૫% ખોરાક કુદરત તરફથી મફત મળે છે, ત્યારે માત્ર ૧.૫% ભાગ માટે મોંઘા રાસાયણિક ખાતરો પાછળ ખર્ચ કરવાની જરૂર નથી. વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજવા માટે આપણો લેખ પ્રાકૃતિક કૃષિમાં જમીન પોષક તત્વો વાંચો.
૧. નાઈટ્રોજન (Nitrogen) નું કુદરતી સ્થિરીકરણ: ૮૯૫ કિલો નાઈટ્રોજનનું વિજ્ઞાન
વાતાવરણની હવામાં ૭૮.૬% નાઈટ્રોજન રહેલો છે. હવા એ નાઈટ્રોજનનો અખૂટ સમુદ્ર છે, પરંતુ છોડનું પાંદડું તેને સીધું શોષી શકતું નથી. કુદરતે આ નાઈટ્રોજન જમીનમાં લાવવા માટે બે પ્રકારના જીવાણુઓ બનાવ્યા છે:
સહજીવી બેક્ટેરિયા (Symbiotic Bacteria)
રાઈઝોબિયમ (Rhizobium) અને માઈકોરાઈઝા જેવા જીવાણુઓ કઠોળ વર્ગના (દ્વિદળી) પાકોના મૂળની મૂળગંડિકાઓમાં રહે છે. તેઓ હવામાંથી નાઈટ્રોજન ખેંચીને પાકને આપે છે અને બદલામાં છોડ પાસેથી કાચી શર્કરા (ગ્લુકોઝ) મેળવે છે. આ જીવાણુઓ દેશી ગાયના આંતરડામાં પણ પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
અસહજીવી બેક્ટેરિયા (Non-Symbiotic Bacteria)
એઝોટોબેક્ટર (Azotobacter) અને એઝોસ્પિરીલમ જેવા જીવાણુઓ એકદળી પાકો (ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ, બાજરી, શેરડી) ના મૂળ વિસ્તારમાં રહીને હવામાંથી નાઈટ્રોજનનું સ્થિરીકરણ કરે છે. આ જીવાણુઓ જીવામૃત અને ઘન જીવામૃત દ્વારા જમીનમાં પહોંચે છે.
સંશોધનો અનુસાર, પ્રાકૃતિક કૃષિમાં વિવિધ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પ્રતિ એકર લગભગ ૮૯૫ કિલો નાઈટ્રોજન ઉપલબ્ધ થાય છે, જે પાકની સામાન્ય જરૂરિયાત (૪૦ થી ૬૦ કિલો) કરતાં ૧૫ થી ૨૦ ગણો વધારે છે:
- કઠોળના સહયોગી અને આંતરપાક દ્વારા: ૫૦૦ કિલો પ્રતિ એકર
- દેશી અળસિયાના મળ અને વિઘટન દ્વારા: ૨૦૮ કિલો પ્રતિ એકર
- એસીટોબેક્ટર, એઝોટોબેક્ટર અને એઝોસ્પિરીલમ જીવાણુઓ દ્વારા: ૧૭૬ કિલો પ્રતિ એકર
- આકાશમાં વીજળી થવાથી અને વરસાદ દ્વારા: ૩૪ કિલો પ્રતિ એકર
- વાદળી-લીલી શેવાળ અને એઝોલા દ્વારા: ૨૨ કિલો પ્રતિ એકર
૨. ફોસ્ફરસ (Phosphorus): જકડાયેલા તત્વને ઓગાળવાની કુદરતી રીત
પાકના મૂળના મજબૂત વિકાસ અને દાંડીની મજબૂતી માટે ફોસ્ફરસ અતિ મહત્વનું છે. પ્રકૃતિમાં ફોસ્ફરસના ત્રણ સ્વરૂપો હોય છે:
- એક-કણાત્મક (Monobasic)
- દ્વિકણાત્મક (Dibasic)
- ત્રિકણાત્મક (Tribasic)
છોડના મૂળ માત્ર એક-કણાત્મક ફોસ્ફરસ જ ગ્રહણ કરી શકે છે. જમીનમાં રહેલો મોટાભાગનો ફોસ્ફરસ દ્વિકણાત્મક કે ત્રિકણાત્મક સ્વરૂપે જકડાયેલો (અદ્રાવ્ય) હોય છે. દેશી ગાયના આંતરડામાં એવા વિશિષ્ટ ફોસ્ફેટ સોલ્યુબિલાઈઝિંગ બેક્ટેરિયા (PSB) હોય છે, જે જીવામૃત દ્વારા જમીનમાં જઈને આ જકડાયેલા ફોસ્ફરસને ઓગાળીને એક-કણાત્મક બનાવી મૂળને પીવડાવે છે.
૩. પોટાશ (Potash): બેસિલસ સિલિકસ જીવાણુનું કાર્ય
દાણાની ચમક, વજન અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે પોટાશ જરૂરી છે. જમીનમાં પોટાશ અસંખ્ય કણોના સમૂહમાં જકડાયેલું હોય છે, જેથી મૂળ તેને સીધું લઈ શકતા નથી.
કુદરતે આ જટિલ પોટાશને મુક્ત કરવાનું કામ બૈસીલસ સિલિકસ (Bacillus silicus) નામના બેક્ટેરિયાને સોંપ્યું છે. આ જીવાણુઓ દેશી ગાયના આંતરડા અને છાણમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે. જ્યારે ખેતરમાં જીવામૃત આપવામાં આવે છે ત્યારે આ જીવાણુઓ પોટાશને મુક્ત કરી છોડના મૂળને ખવડાવે છે.
દેશી ગાયના છાણ-મૂત્ર અને જીવામૃતની ચમત્કારિક ભૂમિકા
દેશી ગાયના ૧ ગ્રામ છાણમાં ૩૦૦ થી ૫૦૦ કરોડ સૂક્ષ્મજીવાણુઓ હોય છે. આ જીવાણુઓ ખાતર નથી, પરંતુ જમીનમાં પડેલા અદ્રાવ્ય ખનીજોને રાંધીને છોડને ખવડાવનારા ‘રસોઈયા’ છે.
- દેશી અળસિયાની તાકાત: જીવામૃતની સુગંધથી જમીનમાં ૧૫ થી ૨૦ ફૂટ ઊંડે રહેલા દેશી અળસિયા ઉપર આવે છે. અળસિયાની હગાર (કાસ્ટ) માં સામાન્ય માટી કરતાં ૫ થી ૭ ગણો વધુ નાઈટ્રોજન, ૯ ગણો વધુ ફોસ્ફરસ અને ૧૧ ગણો વધુ પોટાશ હોય છે.
- હ્યુમસ નિર્માણ: પાકના અવશેષોનું વિઘટન થવાથી કાળું હ્યુમસ બને છે. ૧ કિલો હ્યુમસ હવામાંથી ૬ લિટર પાણી શોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. વધુ વિગત માટે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં હ્યુમસ વાંચો.
કુદરતી ફોર્મ્યુલેશનમાં NPK પોષક તત્વોનું પ્રમાણ (લેબ ડેટા)
ગુરુકુળ કુરુક્ષેત્ર અને ICAR દ્વારા કરવામાં આવેલા લેબ પરીક્ષણમાં સાબિત થયું છે કે પ્રાકૃતિક ઇનપુટ્સ માત્ર કીટ નિયંત્રણ નથી કરતા પરંતુ પાકને પુષ્કળ પોષણ પણ આપે છે:
| કુદરતી ફોર્મ્યુલેશન | નાઈટ્રોજન (%) | ફોસ્ફરસ (%) | પોટાશ (ppm / %) |
|---|---|---|---|
| જીવામૃત | ૦.૮૮૬% | ૨.૮૮% | ૮૮૪ ppm |
| ઘન જીવામૃત | ૦.૮૮% | ૦.૪૮% | ૪.૫૧% |
| દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર | ૧.૫૦% | ૬.૭૮% | ૮૦૦૦ ppm |
| ખાટી લસ્સી / છાશ | ૨.૮૦% | ૨૫.૮૪% | ૪૩૦ ppm |
| દશપર્ણી અર્ક | ૨.૧૮૪% | ૦.૩૪% | ૬૦૨ ppm |
| અગ્નિઅસ્ત્ર | ૧.૧૭૬% | ૦.૩૮% | ૭૦૮ ppm |
આ ઉપરાંત આચ્છાદન (મલ્ચીંગ) અને વાફસા જાળવવાથી નાઈટ્રોજનનો વ્યય અટકે છે અને જમીન કાયમ જીવંત રહે છે. વધુ કૃષિ સંશોધનો માટે તમે ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) ના સંશોધન અહેવાલો પણ વાંચી શકો છો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: શું યુરિયા-DAP વગર પાક પીળો નથી પડી જતો?
જવાબ: ના. જ્યારે ખેતરમાં જીવામૃત અને કઠોળ વર્ગના આંતરપાક લેવામાં આવે છે ત્યારે હવામાંથી નાઈટ્રોજન સતત મળતો રહે છે, જેથી પાક હંમેશા કુદરતી રીતે લીલોછમ રહે છે.
પ્રશ્ન ૨: એકદળ અને દ્વિદળી પાકો સાથે વાવવાથી NPK કેવી રીતે મળે છે?
જવાબ: એકદળ પાકો સાથે કઠોળ વર્ગનો સહયોગી પાક લેવાથી સહજીવી અને અસહજીવી બેક્ટેરિયા બંને એકસાથે સક્રિય થાય છે અને જમીનમાં નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસનો પુરવઠો બમણો થઈ જાય છે. સંપૂર્ણ નિયમો માટે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં મિશ્ર પાક પસંદગી વાંચો.
નિષ્કર્ષ
પ્રાકૃતિક કૃષિમાં નાઈટ્રોજન ફોસ્ફરસ પોટાશ મેળવવા માટે બજારના રાસાયણિક ખાતરો પર નિર્ભર રહેવાની જરૂર નથી. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવે છે, ત્યારે દેશી ગાયના છાણ-ગૌમૂત્રમાં રહેલા કરોડો બેક્ટેરિયા અને દેશી અળસિયા જમીનમાં પડેલા NPK ખજાનાને સક્રિય કરી પાકના મૂળ સુધી પહોંચાડે છે. આ પદ્ધતિથી ખેતી ખર્ચ શૂન્ય બને છે અને જમીન કાયમી ફળદ્રુપ બને છે.
