પ્રાકૃતિક કૃષિમાં જમીન પોષક તત્વો કેવી રીતે પૂરા પાડે છે અને જમીન પોતે કેવી રીતે અન્નપૂર્ણા બને છે તે જાણવું દરેક જાગૃત ખેડૂત માટે અત્યંત જરૂરી છે. ખેતીમાં સામાન્ય માન્યતા એવી ફેલાવવામાં આવી છે કે જ્યાં સુધી બહારથી યુરિયા, ડી.એ.પી. કે પોટાશ ન નાખવામાં આવે ત્યાં સુધી સારો પાક નથી મળતો. પરંતુ પ્રકૃતિનું અસલ વિજ્ઞાન દર્શાવે છે કે જંગલના વિશાળ વૃક્ષો કોઈપણ રાસાયણિક ખાતર વગર સદીઓ સુધી ભરપૂર ઉત્પાદન આપે છે, કારણ કે ધરતી માતા મૂળભૂત રીતે અન્નપૂર્ણા છે.
અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
૯૮.૫% ખોરાક કુદરત તરફથી મફત
કૃષિ વિજ્ઞાન અનુસાર કોઈપણ પાક કે વનસ્પતિને તેના સંપૂર્ણ વિકાસ માટે મુખ્ય ૧૬ પોષક તત્વોની જરૂરિયાત હોય છે. આ તત્વો મેળવવાની કુદરતી વ્યવસ્થા નીચે મુજબ છે:
- હવા, પાણી અને સૂર્યપ્રકાશ (૯૮.૦% થી ૯૮.૫%): પાકના શરીરના નિર્માણ માટે જરૂરી કાર્બન, હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન સીધા વાતાવરણમાંથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા મળે છે.
- જમીનમાંથી ખનીજ ક્ષારો (માત્ર ૧.૫% થી ૨.૦%): નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટાશ, કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ, સલ્ફર અને સૂક્ષ્મ તત્વો જમીનમાંથી મેળવાય છે.
જ્યારે પાકના વિકાસનો ૯૮.૫% હિસ્સો કુદરત મફતમાં પૂરો પાડે છે, ત્યારે માત્ર ૧.૫% ખનીજો માટે બજારમાંથી મોંઘા રાસાયણિક ખાતરો પાછળ પૈસા ખર્ચવાની જરૂર નથી.
લીલું પાન: ખોરાક બનાવવાનું કુદરતી કારખાનું
છોડના લીલા પાંદડામાં રહેલું હરિતદ્રવ્ય સૂર્યઊર્જાને શોષીને ખોરાક બનાવે છે. ૧ ચોરસ ફૂટ વિસ્તાર ધરાવતું લીલું પાન ૧ દિવસના તડકામાં લગભગ ૪.૫ ગ્રામ કાચી શર્કરા (ગ્લુકોઝ) બનાવે છે.
આ ૪.૫ ગ્રામમાંથી ૧.૫ ગ્રામ અનાજના દાણા અથવા ૨.૨૫ ગ્રામ ફળ-શાકભાજીના રૂપમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જ્યારે બાકીનો ભાગ છોડ મૂળ દ્વારા જમીનના સૂક્ષ્મજીવાણુઓને જીવંત રાખવા આપે છે.
પ્રાકૃતિક કૃષિમાં જમીન પોષક તત્વો પૂરા પાડવાની વૈજ્ઞાનિક રીતો
જમીનમાં અબજો ટન પોષક તત્વો પહેલેથી જ અદ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં હાજર છે. પ્રાકૃતિક ખેતી દ્વારા આ તત્વો છોડને સરળતાથી મળે છે:
૧. નાઇટ્રોજન (Nitrogen) નું કુદરતી સ્થિરીકરણ
વાતાવરણની હવામાં ૭૮.૬% નાઇટ્રોજન રહેલો છે. કઠોળ વર્ગના પાકોના મૂળમાં રહેલા સહજીવી બેક્ટેરિયા (Rhizobium) અને એકદળ પાકોના મૂળ પાસે રહેલા અસહજીવી બેક્ટેરિયા (Azotobacter) આ નાઇટ્રોજનનું કુદરતી સ્થિરીકરણ કરે છે.
૨. ફોસ્ફરસ અને પોટાશની ઉપલબ્ધતા
છોડના મૂળ માત્ર એક-કણાત્મક ફોસ્ફરસ લઈ શકે છે. દેશી ગાયના છાણમાં રહેલા વિશિષ્ટ જીવાણુઓ જમીનમાં જકડાયેલા ફોસ્ફરસ અને પોટાશને ઓગાળીને મૂળને પીવડાવે છે.
જીવામૃત અને દેશી અળસિયાની ભૂમિકા
જમીનની અંદર રહેલા ખજાનાને સક્રિય કરવા માટે બે મુખ્ય પરિબળો સૌથી મોટો ભાગ ભજવે છે:
- જીવામૃત (સૂક્ષ્મજીવોનું કલ્ચર): દેશી ગાયના ૧ ગ્રામ છાણમાં ૩૦૦ થી ૫૦૦ કરોડ જીવાણુઓ હોય છે, જે જમીનમાં પોષક તત્વોને પચાવીને મૂળ સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય કરે છે.
- દેશી અળસિયા: દેશી અળસિયા જમીનમાં ૧૫ થી ૨૦ ફૂટ ઊંડે જઈ નીચેના સ્તરોમાંથી પોષક તત્વો ઉપર લાવે છે. અળસિયાની હગાર (કાસ્ટ) માં સામાન્ય માટી કરતાં ૭ ગણો વધુ નાઇટ્રોજન, ૯ ગણો વધુ ફોસ્ફરસ અને ૧૧ ગણો વધુ પોટાશ હોય છે.
હ્યુમસ (જીવદ્રવ્ય) અને ભેજ વ્યવસ્થાપન
જમીનમાં જ્યારે વનસ્પતિના અવશેષો અને સૂક્ષ્મજીવોનું વિઘટન થાય છે, ત્યારે કાળા રંગનું ‘હ્યુમસ’ બને છે. હ્યુમસમાં કાર્બન અને નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ ૧૦:૧ (C:N Ratio) હોય છે. ૧ કિલો હ્યુમસ હવામાંથી ૬ લિટર પાણી શોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
તેથી ખેતરમાં યોગ્ય આચ્છાદન (મલ્ચીંગ) અને વાફસા વ્યવસ્થાપન કરવાથી પાણીની ૯૦% બચત થાય છે. વધુ કૃષિ સંશોધનો માટે તમે ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) ના સંશોધન અહેવાલો પણ વાંચી શકો છો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: શું રાસાયણિક ખાતર વગર પાક ઉત્પાદન ઘટી જાય છે?
જવાબ: ના, જો ખેતરમાં જીવામૃત, ઘનજીવામૃત અને યોગ્ય આચ્છાદન આપવામાં આવે તો જમીનમાંથી તમામ પોષક તત્વો મળતા હોવાથી પ્રથમ વર્ષથી જ સારું ઉત્પાદન મળે છે.
પ્રશ્ન ૨: પ્રાકૃતિક કૃષિમાં જમીન પોષક તત્વો આપવા માટે મુખ્યત્વે શું જરૂરી છે?
જવાબ: ૧ દેશી ગાયનું છાણ-ગૌમૂત્ર, જીવામૃત, કઠોળ વર્ગના આંતરપાકો અને પાકના અવશેષોનું આચ્છાદન પૂરતું છે.
નિષ્કર્ષ
ધરતી માતામાં પોષક તત્વોનો અખૂટ ભંડાર છે. જ્યારે આપણે ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવીએ છીએ, ત્યારે જમીન ફરી જીવંત બને છે અને કોઈપણ બહારના ખર્ચ વગર મબલખ ઉત્પાદન આપતી સાચી અન્નપૂર્ણા સાબિત થાય છે.
