લીમડાની પેસ્ટ ફળઝાડ રક્ષણ માટે પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિમાં વપરાતો એક અતિશય પ્રભાવશાળી અને શાશ્વત કુદરતી ઉપાય છે. ફળઝાડ અને બાગાયતી પાકોમાં થડનો ભાગ સૌથી મહત્વનો અને સંવેદનશીલ ગણાય છે. રાસાયણિક ખેતીમાં થડને રોગો અને ઉધઈથી બચાવવા માટે મોંઘા કેમિકલ રંગો અને બોર્ડો મિશ્રણ લગાવવામાં આવે છે, જે લાંબા ગાળે જમીનના ઉપયોગી જીવાણુઓને નુકસાન પહોંચાડે છે. આચાર્ય દેવવ્રતજી લિખિત પ્રાકૃતિક કૃષિ માર્ગદર્શિકા મુજબ દેશી ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર અને કડવી વનસ્પતિઓમાંથી તૈયાર થતી લીમડાની પેસ્ટ થડ પર લગાવવાથી ઉધઈ, થડની છાલ ફાટવી અને જમીનજન્ય ફૂગ સામે કાયમી રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
લીમડાની પેસ્ટ એટલે શું અને તેનું મહત્વ?
બાગાયતી પાકો જેવા કે આંબો, દાડમ, જામફળ, લીંબુ કે ચીકુમાં ઉનાળાની આકરી ગરમીમાં થડ ફાટી જવું અથવા ચોમાસામાં વધુ ભેજને કારણે થડમાંથી ગુંદર ઝરવો (ગમોસિસ) અને ઉધઈ લાગવાની સમસ્યા વારંવાર જોવા મળે છે. લીમડાની પેસ્ટ એ દેશી ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર, લીમડો અને સીતાફળની ડાળીઓમાંથી બનતો એક એવો કુદરતી લેપ છે, જે વૃક્ષના થડ પર કુદરતી ઢાલ બનીને તમામ પ્રકારના જીવાણુઓ અને હાનિકારક કીટકોને અટકાવે છે.
લીમડાની પેસ્ટ બનાવવાની સામગ્રી અને ચોક્કસ પ્રમાણ
આચાર્ય દેવવ્રતજીના પુસ્તક મુજબ લીમડાની પેસ્ટ તૈયાર કરવા માટે નીચે મુજબની સામગ્રી એકત્રિત કરવી:
| ક્રમ | જરૂરી સામગ્રી | પ્રમાણ |
|---|---|---|
| ૧ | દેશી ગાયનું તાજું છાણ | ૧૦૦ કિલોગ્રામ |
| ૨ | ચોખ્ખું પાણી | ૫૦ લિટર |
| ૩ | દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર | ૨૦ લિટર |
| ૪ | લીમડાની નાની નાની ડાળીઓ અને પાન | ૧૦ કિલોગ્રામ |
| ૫ | સીતાફળની નાની નાની ડાળીઓ અને પાન | ૧૦ કિલોગ્રામ |
પેસ્ટ બનાવવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ વિધિ
- સૌપ્રથમ લીમડા અને સીતાફળની કુમળી ડાળીઓ તથા પાંદડાઓને નાના નાના ટુકડાઓમાં કાપી લો.
- એક મોટા વાસણમાં અથવા ખાડામાં ૧૦૦ કિલો ગાયનું છાણ, ૨૦ લિટર ગૌમૂત્ર અને ૫૦ લિટર પાણી નાખીને લાકડીથી સરખી રીતે હલાવી લો.
- હવે આ મિશ્રણની અંદર કાપેલી લીમડા અને સીતાફળની ડાળીઓ ઉમેરીને બરાબર એકરસ કરી લો.
- આ તૈયાર થયેલા મિશ્રણને કોથળા વડે ઢાંકીને ૪૮ કલાક સુધી છાંયડામાં રહેવા દો.
- ૪૮ કલાક પછી વનસ્પતિના તમામ અર્કો છાણ-ગૌમૂત્ર સાથે ભળી જશે અને ઘટ્ટ લીમડાની પેસ્ટ ઉપયોગ માટે તૈયાર થઈ જશે.
પાક સંરક્ષણ માટે ખેતરમાં ચૂસીયા પ્રકારની જીવાતો નિયંત્રણ કરવા આપણા અન્ય લેખો જેવા કે નિમાસ્ત્રનો ઉપયોગ અને મોટી ઈયળો માટે દશપર્ણી અર્ક પણ ખૂબ ઉપયોગી છે.
ફળઝાડના થડ પર પેસ્ટ લગાવવાની સાચી પદ્ધતિ
- વૃક્ષના થડની આસપાસની જૂની સૂકી છાલ કે જાળી હળવેથી સાફ કરી લો.
- તૈયાર થયેલી ઘટ્ટ પેસ્ટને બ્રશ અથવા હાથેથી થડ પર જમીનથી ૩ થી ૪ ફૂટની ઊંચાઈ સુધી સરખી રીતે લગાવો.
- ચોમાસાની શરૂઆત પહેલાં (મે-જૂન) અને શિયાળાની શરૂઆતમાં (ઓક્ટોબર-નવેમ્બર) વર્ષમાં બે વાર આ લેપ લગાવવાથી વૃક્ષ ક્યારેય રોગિષ્ઠ થતું નથી.
લીમડાની પેસ્ટના મુખ્ય ૪ વૈજ્ઞાનિક ફાયદા
- ઉધઈ અને દીમકથી કાયમી રક્ષણ: લીમડા અને સીતાફળમાં રહેલા એઝાડીરેક્ટિન અને એનોનાઇન કડવા તત્વો હોવાથી ઉધઈ થડ કે મૂળની નજીક આવી શકતી નથી.
- ફૂગ અને ગુંદર સ્રાવ અટકે: ગૌમૂત્ર અને દેશી ગાયના છાણમાં રહેલા એન્ટી-ફંગલ ગુણધર્મો થડની ફાટોમાં ફૂગને પ્રવેશવા દેતા નથી.
- તાપમાનથી રક્ષણ: ઉનાળામાં સૂર્યના તીવ્ર કિરણોથી થડની છાલ બળી જતી નથી અને ભેજ જળવાઈ રહે છે.
- મૂળનું કુદરતી પોષણ: વરસાદના સમયે થડ પરથી ધોવાઈને આ પેસ્ટ મૂળ વિસ્તારમાં જાય છે, જે જમીનમાં આચ્છાદન અને વાફસા સ્થિતિ ને બળ આપે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: શું આ પેસ્ટ નાના છોડ પર લગાવી શકાય?
જવાબ: હા, પરંતુ ૧ વર્ષથી મોટા કાષ્ઠીય (લાકડાવાળા) થડ ધરાવતા છોડ અને વૃક્ષો પર લગાવવાથી સૌથી ઉત્તમ પરિણામ મળે છે.
પ્રશ્ન ૨: શું આ પેસ્ટને લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય?
જવાબ: આ પેસ્ટ ૪૮ કલાક પછી તાજી વાપરવી શ્રેષ્ઠ છે. જો જરૂર હોય તો છાંયડામાં ઢાંકીને ૭ થી ૧૦ દિવસ સુધી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
નિષ્કર્ષ
ફળઝાડને મોંઘા રાસાયણિક કલરો કે ફૂગનાશકો વગર સ્વસ્થ રાખવા માટે લીમડાની પેસ્ટ ફળઝાડ રક્ષણ ની સૌથી ટકાઉ અને સસ્તી કુદરતી રીત છે. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત ખેતીના સિદ્ધાંતો અપનાવીને પોતાના બગીચામાં આવા કુદરતી ઉપાયો અજમાવે છે, ત્યારે ઝાડનું આયુષ્ય વધે છે અને ફળોની ગુણવત્તા ઉત્તમ બને છે.
