પાક અવશેષ વ્યવસ્થાપન એ આજના સમયમાં ભારતીય ખેતી અને પર્યાવરણ બંને માટે સૌથી ગંભીર અને મહત્વનો વિષય છે. લણણી પછી ખેતરમાં વધેલા પાકના અવશેષો, ઘઉંનું ભૂસું, ડાંગરની પરાળી કે કપાસની સાંઠીઓને સળગાવી દેવાની પ્રથા ખૂબ સામાન્ય બની ગઈ છે. ખેડૂતો સમય અને મજૂરી બચાવવા માટે આગ લગાવી દે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે પરાળી સાથે જમીનનો અમૂલ્ય ઓર્ગેનિક કાર્બન, કરોડો ઉપયોગી જીવાણુઓ અને લાખો રૂપિયાનું કુદરતી ખાતર બળીને રાખ થઈ જાય છે. જો આ પાક અવશેષોને બાળવાને બદલે યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક રીતે જમીનમાં ભેળવવામાં આવે તો તે જમીન માટે ‘કાળું સોનું’ એટલે કે હ્યુમસ બની જાય છે.
અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
પાક અવશેષો બાળવાથી થતું અબજો રૂપિયાનું નુકસાન
જ્યારે ખેતરમાં પાકના અવશેષોને આગ લગાડવામાં આવે છે, ત્યારે ફક્ત ધુમાડો જ નથી નીકળતો પણ જમીનનું જીવંત તંત્ર નષ્ટ થાય છે:
- સૂક્ષ્મજીવાણુઓનો નાશ: જમીનની ઉપરની ૫ થી ૬ ઇંચની સપાટી પર કરોડો ફાયદાકારક બેક્ટેરિયા અને ફૂગ રહેલા હોય છે, જે આગની ભારે ગરમીથી બળીને મરી જાય છે.
- કાર્બનનું બાષ્પીભવન: ૩૬° સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાન થતાં જ જમીનનો ઓર્ગેનિક કાર્બન હવામાં વાયુ બનીને ઉડી જાય છે. પરિણામે જમીન સિમેન્ટ જેવી કઠણ થઈ જાય છે.
- દેશી અળસિયાનો વિનાશ: ખેડૂતના સાચા મિત્ર એવા દેશી અળસિયા ગરમીના કારણે જમીનમાં ૧૫ થી ૨૦ ફૂટ ઊંડે સુષુપ્ત અવસ્થામાં ચાલ્યા જાય છે.
- પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ: કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, મિથેન અને નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ જેવા ઝેરી વાયુઓ હવામાં ભળવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધે છે.
પાક અવશેષો: ૩૫ થી ૪૦ કિલો નાઇટ્રોજનનો મફત ભંડાર
કૃષિ વિજ્ઞાન અનુસાર, ડાંગર અને ઘઉં જેવા પાકો જમીનમાંથી પ્રતિ પાક લગભગ ૬૦ કિલો નાઇટ્રોજન ખેંચે છે. આ નાઇટ્રોજનનો એક ચતુર્થાંશ (૧/૪) ભાગ પાકના પાંદડા, સાંઠી અને અવશેષોમાં જ સંગ્રહાયેલો રહે છે.
જો ખેડૂત ઘઉં કે ડાંગર બંને પાકના અવશેષોને બાળવાને બદલે જમીનમાં પાછા ભેળવી દે, તો પ્રતિ એકર ૩૫ થી ૪૦ કિલોગ્રામ શુદ્ધ નાઇટ્રોજન જમીનને મફતમાં મળી જાય છે. આ ઉપરાંત લાખો રૂપિયાના પોટાશ, સલ્ફર અને સૂક્ષ્મ તત્વો જમીનમાં જ સચવાઈ રહે છે.
સ્થિર કાર્બન અને હ્યુમસ નિર્માણનું અસલ વિજ્ઞાન
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં કાર્બનને ત્રણ વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે: ચંચળ કાર્બન, અસ્થિર કાર્બન અને સ્થિર કાર્બન. પાકના પાકા અવશેષોમાં સ્થિર કાર્બન (Stable Carbon) હોય છે.
જ્યારે આ સૂકા અવશેષો જમીન પર રહે છે અને દેશી ગાયના છાણ-મૂત્રના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે કાર્બન અને નાઇટ્રોજનનું ૧૦:૧ પ્રમાણ બનીને કાળા રંગનું ‘હ્યુમસ’ (જીવદ્રવ્ય) બને છે. ૧ કિલો હ્યુમસ હવામાંથી ૬ લિટર પાણી શોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે પાકને દુષ્કાળમાં પણ લીલોછમ રાખે છે.
પરાળી બાળ્યા વગર જમીનમાં સોનું બનાવવાની ૪ વ્યવહારુ રીતો
પાક અવશેષ વ્યવસ્થાપન કરવા માટે ખેડૂતો નીચે મુજબની વ્યવહારુ પદ્ધતિઓ અપનાવી શકે છે:
- કાષ્ઠાચ્છાદન (સૂકા કચરાનું મલ્ચીંગ): કમ્બાઈન હાર્વેસ્ટર પાછળ સ્ટ્રો મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (SMS) લગાવી પરાળીને આખા ખેતરમાં સરખી પાથરી દેવી. આ કચરો શ્રેષ્ઠ આચ્છાદન (મલ્ચીંગ) તરીકે કામ કરશે, જેનાથી નીંદણ ઉગશે નહીં અને જમીનનો ભેજ જળવાશે.
- હેપી સીડર (Happy Seeder) થી સીધી વાવણી: ડાંગરની પરાળી ખેતરમાં ઊભી હોય ત્યારે જ હેપી સીડર મશીન દ્વારા ખેતર ખેડ્યા વગર સીધા ઘઉં વાવી શકાય છે. પરાળી જમીન પર ચાદરની જેમ પથરાયેલી રહીને ખાતર બની જાય છે.
- રોટાવેટર દ્વારા જમીનમાં ભેળવવું: પાકની કાપણી પછી હળવા ટ્રેક્ટર અથવા રોટાવેટરથી કચરાના નાના ટુકડા કરી જમીનમાં ઉપરછલ્લો ભેળવી દેવો.
- મિશ્ર પાક અને સજીવાચ્છાદન: મુખ્ય પાક સાથે કઠોળ વર્ગના પાકો લેવાથી પાંદડાં ખરીને જમીન પર આવરણ બનાવે છે, જે વધુ વિગત માટે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં મિશ્ર પાક પસંદગી માં સમજો.
જીવામૃત અને અળસિયા દ્વારા ઝડપી વિઘટન
ઘણા ખેડૂતોને ચિંતા હોય છે કે પરાળી જમીનમાં સડતા બહુ સમય લે છે. તેનો સૌથી સરળ અને કુદરતી ઉપાય છે જીવામૃતનો ઉપયોગ.
પાક અવશેષો પાથર્યા પછી પ્રતિ એકર ૨૦૦ લિટર જીવામૃત પિયતના પાણી સાથે આપી દેવાથી તેમાં રહેલા અબજો બેક્ટેરિયા કચરાને ઝડપથી પચાવવાનું શરૂ કરે છે. જીવામૃતની સુગંધથી દેશી અળસિયા જમીનની ઉપર આવીને આ કચરાને ખાઈને ઉત્તમ કક્ષાની હગાર (વર્મીકાસ્ટ) બનાવે છે. અળસિયાની હગારમાં સામાન્ય માટી કરતાં ૫ ગણો વધુ નાઇટ્રોજન, ૯ ગણો વધુ ફોસ્ફરસ અને ૧૧ ગણો વધુ પોટાશ હોય છે.
આ ઉપરાંત ખેતરમાં વાફસા વ્યવસ્થાપન જળવાઈ રહે છે, જેનાથી સિંચાઈના પાણીમાં ૭૦% થી ૮૦% ની સીધી બચત થાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: શું પાક અવશેષો ખેતરમાં રાખવાથી ઉધઈ કે જીવાત વધે છે?
જવાબ: ના. જ્યારે જીવામૃત આપવામાં આવે છે ત્યારે જમીનમાં ફાયદાકારક જીવાણુઓ વધે છે અને દેશી અળસિયા સક્રિય થાય છે, જેથી રોગકારક ફૂગ કે ઉધઈનો ઉપદ્રવ થતો નથી.
પ્રશ્ન ૨: પરાળી સડવામાં કેટલો સમય લાગે છે?
જવાબ: પરાળી પર જીવામૃત આપી હળવો ભેજ જાળવવાથી ૨૫ થી ૩૫ દિવસમાં તે કુદરતી ખાતરમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે.
નિષ્કર્ષ
ખેતરમાં રહેલો કચરો એ કચરો નથી પણ સોનું છે. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતીના સિદ્ધાંતો અપનાવીને પાક અવશેષોને બાળવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે ખાતરનો ખર્ચ શૂન્ય થઈ જાય છે, જમીન પોચી અને રસાળ બને છે અને ધરતી માતા કાયમ માટે ફળદ્રુપ રહે છે.
