દેશી ગાયથી પ્રાકૃતિક ખેતી કેવી રીતે શક્ય બને છે તે પ્રશ્ન આજે દરેક જાગૃત ખેડૂતના મનમાં ઉદ્ભવે છે. રાસાયણિક ખાતરો અને દવાઓ પાછળ દર વર્ષે હજારો રૂપિયા ખર્ચ્યા પછી પણ જ્યારે જમીન કઠણ થતી જાય અને પાક ઉત્પાદન ઘટતું જાય, ત્યારે કુદરતી વિકલ્પ શોધવો અનિવાર્ય બને છે. પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિમાં દેશી ગાય માત્ર દૂધ આપતું પશુ નથી, પરંતુ તે ખેતરની સમગ્ર જૈવિક પ્રણાલીને જીવંત રાખવાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. દેશી ગાયના છાણ અને ગૌમૂત્રમાં રહેલા કરોડો ઉપયોગી જીવાણુઓ જમીનમાં પડેલા પોષક તત્વોને સક્રિય કરી પાકના મૂળ સુધી પહોંચાડવાનું કામ કરે છે.
અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
દેશી ગાયના છાણનું અસલ સૂક્ષ્મજીવ વિજ્ઞાન
પ્રાકૃતિક કૃષિમાં ભારતીય નસ્લની દેશી ગાય (ગીર, કાંકરેજ, સાહિવાલ, થારપારકર વગેરે) ને જ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. કૃષિ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અનુસાર દેશી ગાય અને વિદેશી પ્રાણીઓમાં જમીન સુધારણાની દ્રષ્ટિએ મોટો તફાવત રહેલો છે:
- સૂક્ષ્મજીવાણુઓનો મહાસાગર: પ્રયોગશાળાના પરીક્ષણો દર્શાવે છે કે દેશી ગાયના માત્ર ૧ ગ્રામ તાજા છાણમાં ૩૦૦ થી ૫૦૦ કરોડ ઉપયોગી બેક્ટેરિયા હોય છે. જ્યારે વિદેશી ગાયો (જર્સી, હોલ્સ્ટેઇન) ના ૧ ગ્રામ છાણમાં આ સંખ્યા માત્ર ૭૦ થી ૮૦ લાખ જેટલી જ હોય છે.
- આંતરડામાં કુદરતી બેક્ટેરિયા: દેશી ગાયના પાચનતંત્રમાં હવામાંથી નાઇટ્રોજનનું સ્થિરીકરણ કરતા બેક્ટેરિયા તેમજ જમીનમાં જકડાયેલા ફોસ્ફરસ અને પોટાશને ઓગાળતા વિશિષ્ટ જીવાણુઓ કુદરતી રીતે રહેલા હોય છે.
- દૂધ ન આપતી ગાયનું મહત્વ: જે દેશી ગાય દૂધ નથી આપતી તેના છાણમાં જીવાણુઓની સંખ્યા ઓછી થતી નથી, પરંતુ વધુ જોવા મળે છે. કારણ કે દૂધ ઉત્પાદનમાં વપરાતી શક્તિ હવે પાચન અને સૂક્ષ્મજીવ સંવર્ધનમાં ઉપયોગી બને છે.
ગાયનું છાણ ખાતર નથી પણ ‘મેળવણ’ (કલ્ચર) છે
ઘણા ખેડૂતો એવું માને છે કે રાસાયણિક ખાતરોની જેમ ગાયના છાણને ટ્રોલીઓ ભરીને ખેતરમાં નાખવું પડે. પરંતુ વાસ્તવિકતા તદ્દન અલગ છે:
જેમ ૧ લિટર દૂધમાંથી દહીં બનાવવા માટે ૧ લિટર છાશની જરૂર નથી પડતી, માત્ર એક નાની ચમચી મેળવણ (જામન) પૂરતું હોય છે; બરાબર તેવી જ રીતે ખેતરમાં અબજો ટન પોષક તત્વો પહેલેથી જ મોજૂદ છે, તેને પાક માટે લભ્ય બનાવવા દેશી ગાયનું છાણ માત્ર એક **સૂક્ષ્મજીવ મેળવણ (Inoculum)** તરીકે કામ કરે છે.
જ્યારે ૧૦ કિલો દેશી ગાયના છાણમાં ગૌમૂત્ર, ગોળ, કઠોળનો લોટ અને પાણી ભેળવીને આથો લાવવામાં આવે છે, ત્યારે ૪૮ થી ૭૨ કલાકમાં તેમાં રહેલા જીવાણુઓની સંખ્યા અબજો ગણી વધી જાય છે. આ મિશ્રણ જ્યારે પિયત સાથે જમીનમાં જાય છે ત્યારે તે જમીનની અંદર રહેલા સુષુપ્ત તત્વોને પચાવીને મૂળને ખવડાવવાનું કામ શરૂ કરે છે. આ પદ્ધતિની સંપૂર્ણ વિગત માટે જીવામૃત બનાવવાની રીત સમજો.
દેશી અળસિયાને સક્રિય કરવાની ગૌમૂત્ર અને છાણની શક્તિ
રાસાયણિક ખાતરો અને ઝેરી જંતુનાશકોના સતત ઉપયોગથી જમીનમાં રહેલા સ્થાનિક દેશી અળસિયા ૧૫ થી ૨૦ ફૂટ ઊંડે જઈને સુષુપ્ત અવસ્થામાં ચાલ્યા ગયા છે. દેશી ગાયના છાણ અને ગૌમૂત્રમાં એવી કુદરતી સુગંધ અને ઉત્સેચકો હોય છે જે અળસિયાને ઝડપથી જમીનની ઉપરની સપાટી તરફ આકર્ષે છે:
- દેશી અળસિયા જમીનમાં સતત ઉપર-નીચે અવરજવર કરીને અસંખ્ય છિદ્રો બનાવે છે, જેનાથી જમીનમાં ઓક્સિજન અને પાણીનું શોષણ વધે છે.
- અળસિયાની હગાર (કાસ્ટ) સામાન્ય માટી કરતાં ૭ ગણો વધુ નાઇટ્રોજન, ૯ ગણો વધુ ફોસ્ફરસ અને ૧૧ ગણો વધુ પોટાશ જમીનમાં કુદરતી રીતે ઉમેરે છે.
- અળસિયાના કાર્યથી જમીનમાં કાળું સોનું ગણાતા હ્યુમસનું નિર્માણ થાય છે, જે દુષ્કાળમાં પણ ભેજ સાચવી રાખે છે. વધુ વિગત માટે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં હ્યુમસ વાંચો.
દેશી ગાય આધારિત ખેતીના ૫ મુખ્ય આધારસ્તંભો
દેશી ગાયથી પ્રાકૃતિક ખેતી સફળ બનાવવા માટે નીચે મુજબના ૫ આધારસ્તંભોનું સંકલન કરવું અનિવાર્ય છે:
- બીજામૃત (બીજ સંસ્કાર): વાવેતર પહેલાં દેશી ગાયનું છાણ, ગૌમૂત્ર અને ચૂનાના મિશ્રણથી બીજને પટ આપવો, જેથી પાકને શરૂઆતથી જ જમીનજન્ય અને ફૂગના રોગો સામે રક્ષણ મળે.
- ઘન જીવામૃત (પાયાનું પોષણ): ગાયના છાણ, ગોળ અને કઠોળના લોટમાંથી બનાવેલું સૂકું ઘનજીવામૃત વાવેતર સમયે આપવાથી મૂળનો ઘેરાવો ઝડપથી વધે છે.
- જીવામૃત (નિયમિત પિયત): પાકની વૃદ્ધિ દરમિયાન દર મહિને પિયતના પાણી સાથે અથવા પાન પર છંટકાવ કરીને સૂક્ષ્મજીવોનો સતત પુરવઠો જાળવી રાખવો.
- આચ્છાદન (મલ્ચીંગ): જમીનની ખુલ્લી સપાટીને પાકના સૂકા અવશેષો કે કચરાથી ઢાંકી રાખવી, જેથી જમીનનું તાપમાન ૩૬° સેલ્સિયસથી નીચે રહે, ભેજ જળવાય અને જીવાણુઓ સુરક્ષિત રહે.
- વાફસા (ભેજ વ્યવસ્થાપન): છોડના મૂળને પાણીના ભરાવાની નહીં પણ જમીનના કણો વચ્ચે ૫૦% હવા અને ૫૦% વરાળની જરૂર હોય છે, જે સિંચાઈના પાણીની ૭૦% થી ૮૦% બચત કરે છે.
પાક સંરક્ષણમાં ગૌમૂત્રનું મહત્વ
ખેતીમાં સૌથી મોટો ખર્ચ જંતુનાશક દવાઓ પાછળ થાય છે. દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર કુદરતી જંતુનાશક અને ફૂગનાશક ગુણધર્મો ધરાવે છે. ગૌમૂત્ર સાથે ખેતરની આસપાસ જોવા મળતી કડવી અને ઔષધીય વનસ્પતિઓ (જેમ કે લીમડો, કરંજ, સીતાફળ, ધતૂરો) મેળવીને નીચે મુજબના પાક સંરક્ષક ઘરે જ બનાવી શકાય છે:
- ચૂસીયા જીવાતો માટે: નિમાસ્ત્ર
- મોટી ઈયળો અને કીટકો માટે: બ્રહ્માસ્ત્ર
- થડ અને દાંડીમાં ભરાતી ઈયળો માટે: અગ્નિઅસ્ત્ર
- સર્વગ્રાહી કીટ નિયંત્રણ માટે: દશપર્ણી અર્ક
- ફૂગજન્ય રોગો સામે રક્ષણ: ખાટી છાશનું દ્રાવણ
આ ઉપરાંત મુખ્ય પાક સાથે કઠોળ વર્ગના પાકો લેવાથી હવામાંથી નાઇટ્રોજનનું સ્થિરીકરણ થાય છે. સંપૂર્ણ આયોજન માટે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં મિશ્ર પાક પસંદગી વાંચો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: શું ભેંસ કે જર્સી ગાયના છાણથી આ ખેતી થઈ શકે?
જવાબ: પ્રાકૃતિક કૃષિમાં શ્રેષ્ઠ પરિણામ માટે દેશી ગાય જ ઉત્તમ છે, કારણ કે તેના છાણમાં સૂક્ષ્મજીવાણુઓની સંખ્યા વિદેશી પ્રાણીઓ કરતાં અનેક ગણી વધારે હોય છે અને તેનું ગૌમૂત્ર વિષહર ગુણધર્મો ધરાવે છે.
પ્રશ્ન ૨: રાસાયણિક ખાતરો બંધ કરવાથી શરૂઆતમાં ઉત્પાદન ઘટી જાય તો શું કરવું?
જવાબ: એકાએક આખા ખેતરમાં ફેરફાર કરવાને બદલે ૧ કે ૨ એકરમાં શરૂઆત કરવી. વાવેતર વખતે ઘનજીવામૃત અને નિયમિત આચ્છાદન આપવાથી પાક ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થતો નથી અને જમીન ઝડપથી સુધરે છે.
નિષ્કર્ષ
દેશી ગાયથી પ્રાકૃતિક ખેતી એ કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ પ્રકૃતિના નિયમો સાથે સુસંગત રહીને ખેતી કરવાનો સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ છે. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત ખેતીના સિદ્ધાંતો સમજીને પોતાના ખેતરમાં છાણ-ગૌમૂત્રના કલ્ચર અને આચ્છાદનનો વ્યવસ્થિત ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે બજારમાંથી એક પણ રૂપિયો ખર્ચ્યા વગર જમીન કાયમી ફળદ્રુપ બને છે અને ખેતી સાચા અર્થમાં નફાકારક બને છે.
