પાકમાં જીવામૃતનો છંટકાવ ક્યારે અને કેટલો કરવો તે પ્રાકૃતિક કૃષિ અપનાવતા ખેડૂતો માટે ગુણવત્તાયુક્ત અને મબલખ ઉત્પાદન મેળવવાનો મહત્વનો આધાર છે. મોટાભાગના ખેડૂત મિત્રો જીવામૃતને માત્ર પિયતના પાણી સાથે જમીનમાં આપતા હોય છે. પરંતુ આચાર્ય દેવવ્રતજી લિખિત ‘પ્રાકૃતિક કૃષિ’ પુસ્તકના માર્ગદર્શન અનુસાર, ઊભા પાકના પાંદડાં પર નિયમિત અંતરે જીવામૃતનો છંટકાવ કરવાથી પર્ણોની પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્ષમતા વધે છે, સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો સીધા પ્રાપ્ત થાય છે અને પાકની કુદરતી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત બને છે.
અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
- જીવામૃત છંટકાવ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના ૪ મુખ્ય નિયમો
- ૬૦ થી ૯૦ દિવસના ટૂંકા ગાળાના પાકો માટે છંટકાવનું માપ
- ૯૦ થી ૧૨૦ દિવસના મધ્યમ ગાળાના પાકોનું સમયપત્રક
- ૧૨૦ થી ૧૫૦ દિવસના પાકો માટે તબક્કાવાર આયોજન
- ૧૬૫ થી ૧૮૦ દિવસના લાંબા ગાળાના પાકો માટે છંટકાવ વિધિ
- શેરડી, કેળાં અને ફળઝાડ માટે વિશેષ છંટકાવ વ્યવસ્થા
- વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
જીવામૃત છંટકાવ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના ૪ મુખ્ય નિયમો
જીવામૃત બનાવવાની વિગતવાર સામગ્રી અને વિધિ જાણવા માટે આપણો મૂળ લેખ જીવામૃત — બનાવવાની રીત, ઉપયોગ અને ફાયદા વાંચો. ઊભા પાક પર છંટકાવ કરતી વખતે નીચેની સાવચેતીઓ અવશ્ય રાખવી:
- ઝીણા કપડાથી ગાળણ: જીવામૃતને સુતરાઉ કપડાથી બે વાર ગાળીને જ પંપમાં ભરવું, જેથી ફુવારાની નોઝલ ચોંટી ન જાય.
- યોગ્ય સમયની પસંદગી: છંટકાવ હંમેશા સવારે તડકો ચડે તે પહેલાં અથવા સાંજે ૪ વાગ્યા પછી કરવો, જેથી સૂર્યના આકરા તાપથી ઉપયોગી જીવાણુઓ નાશ ન પામે.
- જમીનમાં ભેજ: ખેતરમાં વાફસા (હળવો ભેજ) હોય ત્યારે પાંદડાં પોષક તત્વો ઝડપથી ગ્રહણ કરી શકે છે.
- સમયગાળો: સામાન્ય રીતે બે છંટકાવ વચ્ચે ૨૧ દિવસનું અંતર રાખવું ઉત્તમ પરિણામ આપે છે.
૬૦ થી ૯૦ દિવસના ટૂંકા ગાળાના પાકો માટે છંટકાવનું માપ
શાકભાજી, મગ, અડદ અને ચોળી જેવા ટૂંકા ગાળાના પાકોમાં કુલ ૩ તબક્કામાં છંટકાવ કરવામાં આવે છે:
| છંટકાવ ક્રમ | છંટકાવનો સમય | પ્રતિ એકર પ્રમાણ (પાણી + જીવામૃત) |
|---|---|---|
| પ્રથમ છંટકાવ | વાવણીના ૨૧ દિવસ પછી | ૧૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ગાળેલું જીવામૃત |
| બીજો છંટકાવ | પ્રથમ છંટકાવના ૨૧ દિવસ બાદ | ૨૦૦ લિટર પાણી + ૨૦ લિટર જીવામૃત |
| ત્રીજો છંટકાવ | બીજા છંટકાવના ૨૧ દિવસ બાદ | ૨૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ખાટી છાશ |
૯૦ થી ૧૨૦ દિવસના મધ્યમ ગાળાના પાકોનું સમયપત્રક
ઘઉં, ચણા, મકાઈ, સોયાબીન, બાજરી અને જુવાર જેવા પાકો માટે ૪ છંટકાવ જરૂરી બને છે:
- પ્રથમ છંટકાવ: વાવણીના ૨૧ દિવસ પછી — ૧૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ગાળેલું જીવામૃત.
- બીજો છંટકાવ: પ્રથમ છંટકાવના ૨૧ દિવસ બાદ — ૧૫૦ લિટર પાણી + ૧૦ લિટર ગાળેલું જીવામૃત.
- ત્રીજો છંટકાવ: બીજા છંટકાવના ૨૧ દિવસ બાદ — ૨૦૦ લિટર પાણી + ૨૦ લિટર જીવામૃત.
- ચોથો છંટકાવ (દૂધિયા દાણાની અવસ્થા): ૨૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ખાટી છાશ અથવા ૨ લિટર નારિયેળનું પાણી (દાણાના વજન અને ચમક માટે).
૧૨૦ થી ૧૫૦ દિવસના પાકો માટે તબક્કાવાર આયોજન
મગફળી, તુવેર, મરચી અને રીંગણા જેવા પાકોમાં ૫ તબક્કામાં છંટકાવ કરવામાં આવે છે:
- વાવણીના ૩૦ દિવસ (૧ મહિના) પછી: ૧૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ગાળેલું જીવામૃત.
- પ્રથમ છંટકાવના ૨૧ દિવસ પછી: ૧૫૦ લિટર પાણી + ૧૦ લિટર જીવામૃત.
- બીજા છંટકાવના ૨૧ દિવસ પછી: ૨૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ખાટી છાશ.
- ત્રીજા છંટકાવના ૨૧ દિવસ પછી: ૨૦૦ લિટર પાણી + ૨૦ લિટર જીવામૃત.
- પાંચમો છંટકાવ (ફળ/દાણા બેસતી વખતે): ૨૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ખાટી છાશ અથવા ૨ લિટર નારિયેળનું પાણી.
૧૬૫ થી ૧૮૦ દિવસના લાંબા ગાળાના પાકો માટે છંટકાવ વિધિ
કપાસ અને દિવેલા (એરંડા) જેવા લાંબા સમયગાળાના પાકોમાં નિયમિત છંટકાવ રાખવો:
- વાવણીના ૧ મહિને: ૧૫૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર જીવામૃત.
- તેના ૨૧ દિવસ બાદ: ૧૫૦ લિટર પાણી + ૧૦ લિટર જીવામૃત.
- તેના ૨૧ દિવસ બાદ: ૨૦૦ લિટર પાણી + ૫ લિટર ખાટી છાશ.
- તેના ૨૧ દિવસ બાદ: ૨૦૦ લિટર પાણી + ૨૦ લિટર જીવામૃત.
- તેના ૨૧ દિવસ બાદ: ૨૦૦ લિટર પાણી + ૨૦ લિટર જીવામૃત.
- છેલ્લો છંટકાવ (જીંડવા વિકાસ અવસ્થા): ૨૦૦ લિટર પાણી + ૨૦ લિટર જીવામૃત.
શેરડી, કેળાં અને ફળઝાડ માટે વિશેષ છંટકાવ વ્યવસ્થા
બાગાયતી અને બહુવર્ષાયુ પાકો માટે ખાસ પદ્ધતિ દર્શાવવામાં આવી છે:
- શેરડી, કેળાં અને પપૈયા: વાવણી કે રોપણી પછી શરૂઆતના ૫ મહિના સામાન્ય પાકની જેમ છંટકાવ કરવો. ત્યારબાદ દર ૧૫ દિવસે ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૨૦ લિટર ગાળેલું જીવામૃત ઉમેરીને છાંટવું.
- ફળઝાડ (કોઈપણ ઉંમરના): મહિનામાં બે વાર ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૨૦ થી ૩૦ લિટર ગાળેલું જીવામૃત છાંટવું. ફળ પાકવાના ૨ મહિના પહેલાં ૨ લિટર નારિયેળનું પાણી અને તેના ૧૫ દિવસ પછી ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૫ લિટર ખાટી છાશ છાંટવી.
વાવેતર સમયે પાયામાં ઘન જીવામૃત આપવું અને જમીન પર આચ્છાદન (મલ્ચીંગ) જાળવવું. વાવણી પહેલાં બિયારણને બીજામૃતનો પટ આપવો હિતાવહ છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: જીવામૃત સાથે કુદરતી કીટનાશક મેળવી શકાય?
જવાબ: હા, ચૂસીયા પ્રકારની જીવાતો હોય તો જરૂર મુજબ નિમાસ્ત્ર અથવા ફૂગ માટે ખાટી છાશ ઉમેરી શકાય છે, પરંતુ રાસાયણિક દવાઓ ક્યારેય ભેળવવી નહીં.
પ્રશ્ન ૨: જીવામૃત બન્યા પછી કેટલા દિવસમાં વાપરી લેવું જોઈએ?
જવાબ: ઉનાળામાં જીવામૃત બન્યા પછી ૭ દિવસ સુધીમાં અને શિયાળામાં ૮ થી ૧૫ દિવસ સુધીમાં ઉપયોગમાં લઈ લેવું જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
પાકમાં જીવામૃતનો છંટકાવ સમયસર અને નિયત માત્રામાં કરવાથી છોડ તંદુરસ્ત બને છે અને મોંઘા રાસાયણિક ટોનિકની કોઈ જરૂર રહેતી નથી. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત ખેતીના સિદ્ધાંતો અનુસાર આ સમયપત્રક અપનાવે છે, ત્યારે ખેતી ખર્ચ ઘટે છે અને પાકની ગુણવત્તા ઉત્તમ બને છે.
