જળ અમૃત દેશી ખાતર એ પ્રાકૃતિક કૃષિમાં જમીનને ઝડપથી પોચી, ફળદ્રુપ અને જીવંત બનાવવાનું એક અકસીર સંસ્કારક છે. સામાન્ય રીતે આપણે જીવામૃત અને ઘન જીવામૃતનો નિયમિત ઉપયોગ કરીએ છીએ, પરંતુ ખેતરમાં પાકને તાત્કાલિક પોષણ પૂરું પાડવા માટે ૨૪ કલાકમાં બનતું જળ અમૃત (ગોળ અમૃત) અને જૂના છાણામાંથી તૈયાર થતું જવૈરલીક ખાતર ઉત્તમ ભૂમિકા ભજવે છે. આ લેખમાં આપણે આ બંને વિશેષ દેશી ખાતરો બનાવવાની વિધિ અને તેના ઉપયોગ વિશે વિગતવાર સમજીશું.
અનુક્રમણિકા (Table of Contents)
જળ અમૃત (ગોળ અમૃત) શું છે?
પ્રાકૃતિક કૃષિ વિજ્ઞાન અનુસાર પાકને બહારથી કોઈ મોંઘા રાસાયણિક ખાતરો આપવાની જરૂર હોતી નથી, કારણ કે જમીન પોતે અન્નપૂર્ણા છે. જમીનમાં રહેલા અદ્રાવ્ય ખનીજ ક્ષારોને છોડ લઈ શકે તેવા સ્વરૂપમાં ફેરવવા માટે સૂક્ષ્મજીવાણુઓ અને શક્તિની જરૂર પડે છે.
જળ અમૃત (ગોળ અમૃત) એ દેશી ગાયનું તાજું છાણ, જૈવિક ગોળ, ચણાનો લોટ અને સરસવના તેલનું એક વિશિષ્ટ કુદરતી મિશ્રણ છે. આ મિશ્રણ જમીનમાં રહેલા બેક્ટેરિયાને જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડી તેમની વસ્તીમાં ઝડપી વધારો કરે છે.
જળ અમૃત બનાવવાની સાચી સામગ્રી અને પદ્ધતિ
આચાર્ય દેવવ્રતજી લિખિત પુસ્તકના આધારે ૧ એકર માટે જળ અમૃત બનાવવા નીચે મુજબની સામગ્રીની જરૂર પડે છે:
- જૈવિક ગોળ: ૩ થી ૫ કિલોગ્રામ
- ચણાનો લોટ: ૧ કિલોગ્રામ
- દેશી ગાયનું છાણ: ૧૦ કિલોગ્રામ
- સરસવનું તેલ: ૨૦૦ ગ્રામ
- પાણી: ૨૦૦ લિટર
બનાવવાની રીત:
- સૌપ્રથમ ૨૦૦ ગ્રામ સરસવના તેલમાં ૧૦ કિલો છાણ અને ૧ કિલો ચણાનો લોટ બરાબર હાથથી ભેળવી લો.
- ત્યારબાદ પ્લાસ્ટિકના પીપમાં ૨૦૦ લિટર પાણી લઈ તેમાં ગોળ ઓગાળી લો.
- હવે તેલમાં ભેળવેલું છાણ અને લોટનું મિશ્રણ આ પાણીમાં ઉમેરી દો.
- લાકડી વડે ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં હલાવીને પીપને છાંયડામાં ઢાંકીને રાખો.
- માત્ર ૨૪ કલાકમાં જળ અમૃત તૈયાર થઈ જાય છે.
જવૈરલીક ખાતર બનાવવાની રીત
જૂના છાણામાં રહેલા પોષક તત્વોને મુક્ત કરવા માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ જ સરળ છે:
- સામગ્રી: ૧ વર્ષ જૂના દેશી ગાયના છાણા ૧૫ કિલો અને ૧૦૦ લિટર પાણી.
- પદ્ધતિ: પીપમાં ૧૦૦ લિટર પાણી ભરી તેમાં ૧૫ કિલો જૂના છાણા ડુબાડી દો. પીપને ઢાંકીને ૪ દિવસ સુધી છાંયડામાં રાખો. ૪ દિવસ બાદ આ પાણી લાલ-પીળા રંગનું થઈ જશે જેને ‘જવૈરલીક’ કહેવાય છે.
જમીનમાં આપવાની વ્યવહારુ પદ્ધતિ
- પિયતના પાણી સાથે: ૨૦૦ લિટર જળ અમૃતને પિયતના પાણી સાથે પાટલામાં આપી શકાય છે, જે અળસિયાને સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.
- ફળઝાડ માટે: મોટા ફળાઉ વૃક્ષોના બપોરે ૧૨ વાગ્યાના છાંયડાની બહારની ધાર પાસે પ્રતિ ઝાડ ૨ થી ૫ લિટર આપી શકાય.
- નિયમિત પોષણ માટે આપણા મૂળભૂત સંસ્કારક જીવામૃત અને વાવેતર સમયે ઘન જીવામૃત સાથે આ ખાતરોનું સંકલન ખૂબ સારું પરિણામ આપે છે.
જમીન જીવંત બનવાના મુખ્ય ફાયદા
- માટીની સંરચના સુધરવી: સરસવના તેલ અને ગોળના મિશ્રણથી જમીન દાણાદાર અને પોચી બને છે.
- ભેજ સંગ્રહ ક્ષમતા: જમીનમાં છિદ્રો ખુલવાથી વાફસા સ્થિતિ લાંબો સમય ટકી રહે છે.
- દેશી અળસિયાની સક્રિયતા: કુદરતી સુગંધથી જમીનમાં નીચે રહેલા અળસિયા ઉપર આવીને જમીનનું ખેડાણ કરે છે.
- મલ્ચીંગ સાથે ઉત્તમ પરિણામ: ખેતરમાં આચ્છાદન કરેલું હોય ત્યારે આ ખાતર આપવાથી જમીનમાં હ્યુમસનું નિર્માણ ઝડપી બને છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
પ્રશ્ન ૧: જીવામૃત અને જળ અમૃત વચ્ચે શો તફાવત છે?
જવાબ: જીવામૃત બનવામાં ૪ થી ૬ દિવસ લાગે છે અને તેમાં ગૌમૂત્ર મુખ્ય હોય છે. જ્યારે જળ અમૃતમાં સરસવનું તેલ વપરાય છે અને તે ૨૪ કલાકમાં તૈયાર થઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૨: શું આ ખાતરોથી રાસાયણિક ખાતરોનો ખર્ચ ઘટી શકે?
જવાબ: હા, કારણ કે તે જમીનમાં રહેલા કુદરતી પોષક તત્વોને મુક્ત કરી છોડના મૂળ સુધી પહોંચાડે છે.
નિષ્કર્ષ
પ્રાકૃતિક કૃષિમાં જમીનનું સ્વાસ્થ્ય એ જ મુખ્ય આધાર છે. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત ખેતીના સિદ્ધાંતો સમજીને આવા ઘરઆંગણે બનતા દેશી ખાતરો અપનાવે છે, ત્યારે ખેતી ખર્ચ ઘટે છે અને જમીન લાંબા ગાળે ફળદ્રુપ બને છે.
