કાર્બન તત્વ પ્રાકૃતિક ખેતી – જમીનમાં કાર્બન વધારવાની ૩ અકસીર રીતો

કાર્બન તત્વ પ્રાકૃતિક ખેતી અને જમીનની સાચી ફળદ્રુપતાનો આધારસ્તંભ છે. ખેતીમાં સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ પોષણની વાત આવે ત્યારે મોટાભાગના ખેડૂતો માત્ર યુરિયા કે ડી.એ.પી. વિશે જ વિચારતા હોય છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે કોઈપણ પાક કે વનસ્પતિ પોતાના શરીરનું ૯૮% થી ૯૮.૫% બંધારણ હવા, પાણી અને સૂર્યપ્રકાશમાંથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા જાતે બનાવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી મહત્વનું કોઈ ઘટક હોય તો તે ‘કાર્બન’ છે. જો જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બન ઓછો હોય, તો ગમે તેટલા ખાતરો નાખવા છતાં જમીન કઠણ રહે છે અને પાકને પોષણ મળતું નથી.

લીલું પાન અને કાર્બનનું સાચું વિજ્ઞાન

દરેક છોડ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અને વિકાસ કરવા માટે પાંદડાં દ્વારા સૂર્યપ્રકાશ અને હવામાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) માંથી કાચી શર્કરા એટલે કે ગ્લુકોઝ (સ્ટાર્ચ) બનાવે છે. પાંદડાં પર રહેલા સૂક્ષ્મ છિદ્રો (પર્ણરંધ્ર) હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ખેંચે છે અને સૂર્યઊર્જાની મદદથી કાર્બન અને ઓક્સિજનને છૂટા પાડે છે. આ કાર્બન મૂળમાંથી આવતા પાણી સાથે ભળીને ખોરાક બનાવે છે.

૧ ચોરસ ફૂટનું લીલું પાન આખો દિવસ તડકામાં રહીને લગભગ ૪.૫ ગ્રામ ખોરાક બનાવે છે, જેમાંથી આપણને અનાજ, ફળ અને શાકભાજી મળે છે. આ કારણે જ પાકને કાર્બન બહારથી ખરીદીને આપવાની જરૂર પડતી નથી, પ્રકૃતિ તેને હવામાંથી મફતમાં પૂરું પાડે છે.

પાકોના ૩ વર્ગો: C3, C4 અને CAM છોડ

કુદરતમાં વનસ્પતિ ખોરાક બનાવવાની રીતના આધારે મુખ્ય ત્રણ વર્ગોમાં વહેંચાયેલી છે:

• ૧. કાર્બન-૩ (C3) પાકો: આ છોડમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ વખતે સૌથી પહેલો બનતો ઘટક ૩-કાર્બન વાળો (PGA – Phosphoglyceric Acid) હોય છે. ઘઉં, ડાંગર, સોયાબીન અને તમામ કઠોળ પાકો C3 વર્ગમાં આવે છે. આ પાકો સામાન્ય તાપમાનમાં સારો ખોરાક બનાવે છે, પરંતુ બપોરે ખૂબ ગરમી પડે ત્યારે તેમની ખોરાક બનાવવાની ક્ષમતા ધીમી પડી જાય છે.
• ૨. કાર્બન-૪ (C4) પાકો: આ પાકોમાં સૌથી પહેલો બનતો ઘટક ૪-કાર્બન વાળો (OAA – Oxaloacetic Acid) હોય છે. શેરડી, મકાઈ, જુવાર અને બાજરી C4 વર્ગના પાકો છે. આ પાકો ઊંચા તાપમાને પણ હવામાંથી ખૂબ ઝડપથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ખેંચી શકે છે અને પુષ્કળ ઊર્જા બનાવી શકે છે.
• ૩. કેમ (CAM) પાકો: રણ પ્રદેશ કે સૂકા વિસ્તારના પાકો (જેમ કે અનાનસ, કેક્ટસ, થોર) દિવસ દરમિયાન પાણી ઉડી ન જાય તે માટે પર્ણરંધ્ર બંધ રાખે છે અને રાત્રે છિદ્રો ખોલીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગ્રહણ કરે છે.

આ જ કારણ છે કે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં C3 અને C4 પાકોનું સંયોજન કરીને વાવેતર કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શેરડી કે મકાઈ (C4) ની સાથે ચણા, અડદ કે સોયાબીન (C3) નો મિશ્ર પાક લેવાથી સૂર્યપ્રકાશ અને હવામાં રહેલા કાર્બનનો ૧૦૦% ઉપયોગ થાય છે અને જમીનને બમણો ફાયદો મળે છે.

કાર્બનના ૩ મુખ્ય પ્રકારો: ચંચળ, અસ્થિર અને સ્થિર કાર્બન

જમીનની અંદર રહેલો કાર્બન હંમેશા એકસરખો હોતો નથી. પ્રકૃતિમાં કાર્બન ચક્ર ત્રણ સ્વરૂપે કાર્ય કરે છે:

1. ચંચળ કાર્બન (Volatile Carbon): આ કાર્બન પારા જેવો ખૂબ અસ્થિર હોય છે. જ્યારે જમીનનું તાપમાન ૩૬° સેલ્સિયસથી ઉપર જાય ત્યારે આ કાર્બન હવામાં વાયુ બનીને ઉડી જાય છે. કઠોળ વર્ગના પાકોના લીલા અવશેષોમાં રહેલો કાર્બન ઘણીવાર ખૂબ ઝડપથી ઉડી જતો હોવાથી તે જમીનમાં લાંબો સમય ટકતો નથી.
2. અસ્થિર કાર્બન (Unstable Carbon): ૨૮° થી ૩૬° સેલ્સિયસ તાપમાન વચ્ચે આ કાર્બન અમુક સમય માટે જમીનમાં રહે છે પરંતુ કાયમી ટકતો નથી. દાખલા તરીકે, ૪૫ દિવસના ઇક્કડ કે શણનો લીલો પડવાશ જમીનમાં ભેળવવાથી થોડો કાર્બન જમીનમાં સચવાય છે અને બાકીનો વાતાવરણમાં ભળી જાય છે.
3. સ્થિર કાર્બન (Stable Carbon): આ કાર્બન ખેડૂત માટે સૌથી કિંમતી છે. પરિપક્વ પાકના સૂકા અવશેષો, ઘઉંનું ભૂસું, કપાસની સાંઠી અને ખરી પડેલા સૂકા પાંદડામાં રહેલો કાર્બન જમીનમાં કાયમી સ્થિર રહે છે. આ સ્થિર કાર્બન જમીનમાં હ્યુમસ (જીવદ્રવ્ય) નું નિર્માણ કરે છે, જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા વર્ષો સુધી જળવાઈ રહે છે.

ખેતરમાં સ્થિર કાર્બન વધારવાની ૩ અકસીર રીતો

જો ખેતરમાં ઓર્ગેનિક કાર્બનનું પ્રમાણ ૧% ની આસપાસ પહોંચાડવું હોય, તો ખેડૂતોએ નીચે મુજબના ૩ વ્યવહારુ નિયમો પાળવા જોઈએ:

• ૧. ભારે આચ્છાદન (Mulching) કરવું: જમીનની ખુલ્લી સપાટીને સૂકા પાંદડાં કે ભૂસાથી ઢાંકી રાખવાથી ૩૬° સેલ્સિયસથી વધુ ગરમીમાં પણ જમીનનો કાર્બન ઉડતો નથી. સંપૂર્ણ રીત માટે આચ્છાદનનું મહત્વ સમજો.
• ૨. નિયમિત જીવામૃત આપવું: પિયતના પાણી સાથે દર મહિને ૨૦૦ લિટર જીવામૃત આપવાથી તેમાં રહેલા કરોડો બેક્ટેરિયા પાકના સૂકા અવશેષોનું પાચન કરીને તેને સ્થિર હ્યુમસમાં રૂપાંતરિત કરી દે છે.
• ૩. પાક અવશેષો ક્યારેય ન સળગાવવા અને ઊંડી ખેડ ટાળવી: પરાળી કે પાકના કચરાને આગ લગાવવાથી જમીનનો સ્થિર કાર્બન અને ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો બળી જાય છે. વારંવાર ઊંડી ખેડ ટાળીને વાફસા વ્યવસ્થાપન જાળવવું જેથી જમીન પોચી રહે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

નિષ્કર્ષ

જમીનની અંદર રહેલો કાર્બન એ કોઈ રાસાયણિક પાવડર નથી, પણ પ્રકૃતિનું એક જીવંત ચક્ર છે. જ્યારે ખેડૂત ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવીને જમીન પર પાકના અવશેષોનું આચ્છાદન કરે છે અને જીવામૃત આપે છે, ત્યારે જમીનમાં સ્થિર કાર્બનનું પ્રમાણ ઝડપથી વધે છે. જમીન પોચી અને ભેજવાળી બને છે, પાણીની ૭૦% થી ૯૦% બચત થાય છે અને પાક ઉત્પાદન આપોઆપ વધી જાય છે.