હરિયાળી ક્રાંતિની વાસ્તવિકતા: ઉત્પાદન વધ્યું પણ જમીન નિર્જીવ બની
૧૯૬૦ના દાયકામાં જ્યારે દેશમાં અનાજની અછત હતી, ત્યારે ઉત્પાદન વધારવા માટે ઘઉં અને ડાંગરની વધુ ઉત્પાદન આપતી ઠીંગણી (Dwarf) જાતો દાખલ કરવામાં આવી. આ જાતો સાથે રાસાયણિક ખાતરો (યુરિયા, ડી.એ.પી.) અને ઝેરી જંતુનાશકોનો ઉપયોગ શરૂ થયો. શરૂઆતના વર્ષોમાં અનાજના ઉત્પાદનમાં વધારો જરૂર થયો, પરંતુ સમય જતાં આ પદ્ધતિની ગંભીર આડઅસરો સામે આવવા લાગી:
- જમીનની ભૂખ વધતી ગઈ: જે ખેતરમાં દાયકાઓ પહેલાં સામાન્ય પોષણથી ઉત્તમ ઉપજ મળતી હતી, આજે ત્યાં ૪ થી ૫ થેલી યુરિયા નાખવા છતાં તેટલું ઉત્પાદન મળતું નથી. રાસાયણિક ક્ષારોના કારણે જમીનનું ઉપલું પડ સખત થઈ ગયું છે.
- ભૂગર્ભ જળનું અતિશોષણ: સંશોધનો અનુસાર ૧ કિલો ચોખા પકવવા માટે લગભગ ૩,૦૦૦ થી ૪,૫૦૦ લિટર પાણી વપરાય છે. રાસાયણિક પાક પદ્ધતિના લીધે બોરવેલ અને કૂવાના પાણીના તળ સતત ઊંડા જઈ રહ્યા છે.
- જમીનનું કઠણ પડ અને પૂર-દુષ્કાળનું સંકટ: રાસાયણિક ખાતરોથી માટીના કણો વચ્ચે રહેલી કુદરતી જગ્યાઓ પુરાઈ જવાથી વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતરવાને બદલે સપાટી પરથી વહી જાય છે. આનાથી સામાન્ય વરસાદમાં પણ પૂર અને પછી પાણીની તંગી સર્જાય છે.
- કુદરતી મિત્ર કીટકોનો નાશ: ઝેરી દવાઓના છંટકાવથી પાકને નુકસાન કરતી જીવાતો પ્રતિકારક શક્તિ કેળવી લે છે, પરંતુ ખેડૂતના સાચા મિત્ર એવા અળસિયા, કરોળિયા, દેડકા અને પરભક્ષી કીટકો નાશ પામે છે.
ઓર્ગેનિક ખેતી (સજીવ ખેતી) અને પ્રાકૃતિક કૃષિ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા ખેડૂતો રાસાયણિક ખાતર છોડીને સજીવ ખેતી (Organic Farming) તરફ વળવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ બંને પદ્ધતિના ખર્ચ અને વ્યવહારુ અમલમાં મોટો તફાવત રહેલો છે:
| સરખામણીનો મુદ્દો | બજાર આધારિત સજીવ ખેતી (Organic Farming) | દેશી ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક કૃષિ (Natural Farming) |
|---|---|---|
| ખાતરની જરૂરિયાત | પ્રતિ એકર ૧૫૦ થી ૩૦૦ ક્વિન્ટલ છાણિયા ખાતર કે વર્મીકમ્પોસ્ટની જરૂર પડે છે. | માત્ર ૧ દેશી ગાયના છાણ-મૂત્રથી ઘણી બધી જમીનમાં ખેતી શક્ય બને છે. |
| બજાર પર નિર્ભરતા | બજારમાંથી મોંઘા ઓર્ગેનિક ખાતરો અને બાયો-પેસ્ટીસાઇડ્સ ખરીદવા પડે છે. | તમામ જરૂરી ઇનપુટ્સ ખેડૂત પોતાના ખેતરે જ જાતે બનાવે છે. |
| ઉત્પાદન ખર્ચ | બહારથી સામગ્રી લાવવાના કારણે ઉત્પાદન ખર્ચ ઊંચો રહે છે. | ખેતી ખર્ચ લગભગ શૂન્ય થઈ જાય છે. |
| અળસિયાનું કાર્ય | બહારથી લાવેલા વિદેશી અળસિયા (Eisenia Foetida) પર આધાર રાખવો પડે છે. | જમીનમાં સુષુપ્ત પડેલા સ્થાનિક દેશી અળસિયા આપમેળે સક્રિય થાય છે. |
પ્રાકૃતિક કૃષિ: પ્રકૃતિનું અસલ પોષણ વિજ્ઞાન
પ્રાકૃતિક કૃષિનો મૂળ પાયો છે: “ગામના પૈસા ગામમાં અને શહેરના પૈસા ગામમાં.” કુદરતમાં જંગલના વૃક્ષો કોઈ પણ બહારના ખાતર વગર સદીઓ સુધી ફળદાયી રહે છે, કારણ કે પ્રકૃતિએ પોષણની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા જમીનમાં પહેલેથી જ ગોઠવેલી છે.
- ૯૮.૫% ખોરાક કુદરત મફતમાં આપે છે: કોઈપણ છોડ પોતાના વિકાસ માટે ૧.૫% થી ૨% તત્વો જ જમીનમાંથી લે છે, બાકીના ૯૮% થી ૯૮.૫% પોષક તત્વો હવા, પાણી અને સૂર્યપ્રકાશમાંથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા મેળવે છે.
- દેશી ગાયના છાણની ચમત્કારિક શક્તિ: દેશી ગાયના ૧ ગ્રામ છાણમાં ૩૦૦ થી ૫૦૦ કરોડ સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હોય છે. આ જીવાણુઓ જમીનમાં સુષુપ્ત પડેલા અદ્રાવ્ય પોષક તત્વોને ઓગાળીને છોડના મૂળને ઉપલબ્ધ કરાવે છે.
પ્રાકૃતિક ખેતીના ૪ મુખ્ય સ્તંભો
પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ચાર આધારસ્તંભો પર કાર્ય કરે છે:
- બીજામૃત (Bijamrut): વાવેતર પહેલાં બિયારણને દેશી ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર, ચૂનો અને માટીથી સંસ્કારિત કરવું, જેથી પાકને શરૂઆતથી જ ફૂગ અને જમીનજન્ય રોગો સામે કુદરતી રક્ષણ મળે.
- જીવામૃત (Jeevamrut): દેશી ગાયનું છાણ, ગૌમૂત્ર, ગોળ, કઠોળનો લોટ અને વડ નીચેની જીવંત માટીનું આથો લાવીને બનાવેલું અદ્ભુત કલ્ચર, જે જમીનમાં સૂક્ષ્મજીવાણુઓનો વિસ્ફોટ કરી ફળદ્રુપતા વધારે છે.
- આચ્છાદન (Mulching): જમીનને પાકના સૂકા અવશેષો કે કઠોળ વર્ગના આંતરપાકોથી ઢાંકીને રાખવી, જેથી જમીનનું તાપમાન જળવાય, ભેજનો બગાડ ન થાય અને દેશી અળસિયા સક્રિય રહે.
- વાફસા (Vaphasa): છોડના મૂળને પાણીના ભરાવાની નહીં પણ જમીનના કણો વચ્ચે ૫૦% હવા અને ૫૦% વરાળ (ભેજ)ના સંતુલનની જરૂર હોય છે, જે સિંચાઈના પાણીની ૭૦% થી ૯૦% બચત કરે છે.
આ ઉપરાંત પાક સંરક્ષણ માટે બજારની ઝેરી દવાઓને બદલે સ્થાનિક વનસ્પતિઓમાંથી બનતા નિમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર, અગ્નિઅસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્ક જેવા કુદરતી દ્રાવણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે પાકને જીવાતોથી બચાવવાની સાથે સાથે પર્ણ દ્વારા પોષણ પણ પૂરું પાડે છે.
નિષ્કર્ષ
હરિયાળી ક્રાંતિના રાસાયણિક મોડેલે ખેતી ખર્ચ વધારીને ખેડૂતોને દેવાના બોજ નીચે મૂકી દીધા છે અને આપણી જમીન તથા માનવ સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવીએ. આ પદ્ધતિથી બજારમાંથી એક પણ રૂપિયો ખર્ચ્યા વગર ઝેરમુક્ત ઉત્પાદન મળે છે, જમીનની ફળદ્રુપતા કાયમી બને છે અને ખેડૂત સાચા અર્થમાં આત્મનિર્ભર બને છે.
