ખેતીમાં જ્યારે પણ વધુ ઉત્પાદનની વાત આવે છે, ત્યારે સૌથી પહેલો વિચાર રાસાયણિક ખાતરોનો આવે છે. સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે જ્યાં સુધી જમીનમાં બહારથી યુરિયા, ડી.એ.પી. કે પોટાશ ન નાખીએ ત્યાં સુધી સારો પાક ન મળી શકે. પરંતુ ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જંગલના વિશાળ વૃક્ષોને કોઈ ખાતર આપવા જતું નથી, છતાં તે સદીઓ સુધી લીલાછમ અને ફળોથી ભરપૂર કેમ રહે છે? આ રહસ્ય પાછળ પ્રકૃતિનું એક અદભુત વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે — આપણી ધરતી માતા મૂળભૂત રીતે જ ‘અન્નપૂર્ણા’ છે.
૯૮.૫% ખોરાક પ્રકૃતિ મફતમાં આપે છે
કૃષિ વિજ્ઞાન અનુસાર કોઈપણ પાક કે વનસ્પતિને તેના સંપૂર્ણ વિકાસ માટે મુખ્ય ૧૬ પોષક તત્વોની જરૂર હોય છે. આ તત્વોને મેળવવાની પ્રક્રિયાને સમજીએ તો આશ્ચર્ય થશે:
- હવા, પાણી અને સૂર્યપ્રકાશ (૯૮.૦% થી ૯૮.૫%): પાકના શરીરના નિર્માણ માટે જરૂરી કાર્બન, હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન સીધા વાતાવરણમાંથી પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) દ્વારા મળે છે.
- જમીનમાંથી ખનીજ ક્ષારો (માત્ર ૧.૫% થી ૨.૦%): નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટાશ, કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ, સલ્ફર અને સૂક્ષ્મ તત્વો (જશત, લોહ, તાંબુ, મેંગેનીઝ) જમીનમાંથી મેળવાય છે.
જ્યારે પાકના વિકાસનો ૯૮.૫% હિસ્સો કુદરત મફતમાં પૂરો પાડે છે, ત્યારે માત્ર ૧.૫% તત્વો માટે બજારમાંથી મોંઘા રાસાયણિક ખાતરો પાછળ હજારો રૂપિયા ખર્ચવાની કોઈ જરૂર રહેતી નથી.
લીલું પાન: ખોરાક બનાવવાનું કુદરતી કારખાનું
છોડના લીલા પાંદડામાં રહેલું હરિતદ્રવ્ય (Chlorophyll) સૂર્યની ઊર્જાને શોષીને રાસાયણિક ઊર્જા (ATP) માં રૂપાંતરિત કરે છે.
- ૧ ચોરસ ફૂટ વિસ્તાર ધરાવતું લીલું પાન ૧ દિવસના તડકામાં લગભગ ૪.૫ ગ્રામ કાચી શર્કરા (ગ્લુકોઝ) બનાવે છે.
- આ ૪.૫ ગ્રામમાંથી ૧.૫ ગ્રામ અનાજના દાણા અથવા ૨.૨૫ ગ્રામ ફળ-શાકભાજીના રૂપમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
- બાકીનો ભાગ છોડ પોતાના શ્વસન, નવી ડાળીઓના વિકાસ અને મૂળ દ્વારા જમીનના સૂક્ષ્મજીવાણુઓને પોષણ આપવામાં વાપરે છે.
જમીનમાં NPK અને અન્ય તત્વો કુદરતી રીતે કેવી રીતે મળે છે?
જમીનમાં અબજો ટન પોષક તત્વો પહેલેથી જ હાજર છે, પરંતુ તે અદ્રાવ્ય (અલભ્ય) સ્વરૂપમાં હોય છે. પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિ તેને છોડ માટે લભ્ય બનાવે છે:
૧. નાઇટ્રોજન (Nitrogen) નું કુદરતી સ્થિરીકરણ
વાતાવરણની હવામાં ૭૮.૬% નાઇટ્રોજન રહેલો છે. છોડ તેને સીધો લઈ શકતો નથી, પરંતુ:
- સહજીવી બેક્ટેરિયા (Rhizobium): કઠોળ વર્ગના પાકોના મૂળની ગંડિકાઓમાં રહીને હવામાંથી નાઇટ્રોજન ખેંચીને છોડને આપે છે અને બદલામાં શર્કરા મેળવે છે.
- અસહજીવી બેક્ટેરિયા (Azotobacter, Azospirillum): એકદળ પાકો (ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ) ના મૂળ વિસ્તારમાં રહીને નાઇટ્રોજન પૂરો પાડે છે.
૨. ફોસ્ફરસ (Phosphorus) ઓગાળવાની પ્રક્રિયા
છોડના મૂળ માત્ર એક-કણાત્મક (Monobasic) ફોસ્ફરસ જ લઈ શકે છે, જ્યારે જમીનમાં તે દ્વિકણાત્મક કે ત્રિકણાત્મક સ્વરૂપે જકડાયેલો હોય છે. દેશી ગાયના છાણમાં રહેલા વિશિષ્ટ જીવાણુઓ જમીનમાં જઈને આ જકડાયેલા ફોસ્ફરસને મુક્ત કરી મૂળને પીવડાવે છે.
૩. પોટાશ (Potash) અને સૂક્ષ્મ તત્વો
જમીનમાં પોટાશના કણોનો સમૂહ હોય છે. Bacillus silicus જેવા સૂક્ષ્મજીવાણુઓ જમીનમાં પોટાશ અને સૂક્ષ્મ તત્વો (જશત, લોહ, તાંબુ) ને છોડ શોષી શકે તેવા સ્વરૂપમાં ફેરવે છે.
જીવામૃત અને દેશી અળસિયા: પોષક તત્વોના સાચા સંચાલકો
જમીનની અંદર રહેલા ખજાનાને બહાર કાઢવા માટે બે મુખ્ય પરિબળો કાર્ય કરે છે:
- જીવામૃત (સૂક્ષ્મજીવોનું મેળવણ): જીવામૃત એ કોઈ ખાતર નથી પણ કરોડો સૂક્ષ્મજીવાણુઓનું કલ્ચર છે. દેશી ગાયના ૧ ગ્રામ છાણમાં ૩૦૦ થી ૫૦૦ કરોડ જીવાણુઓ હોય છે. તે જમીનમાં જઈને સુષુપ્ત પોષક તત્વોને પચાવીને મૂળ સુધી પહોંચાડવાનું ‘રસોઈયા’ જેવું કાર્ય કરે છે.
- દેશી અળસિયા (Earthworms): દેશી અળસિયા જમીનમાં ૧૫ થી ૨૦ ફૂટ ઊંડે સુધી જઈને નીચેના સ્તરોમાંથી પોષક તત્વો ઉપર લાવે છે. અળસિયાના મળ (કાસ્ટ) માં સામાન્ય માટી કરતાં ૭ ગણો વધુ નાઇટ્રોજન, ૯ ગણો વધુ ફોસ્ફરસ અને ૧૧ ગણો વધુ પોટાશ હોય છે.
હ્યુમસ (જીવદ્રવ્ય) અને ભેજ વ્યવસ્થાપન
જમીનમાં જ્યારે વનસ્પતિના અવશેષો અને સૂક્ષ્મજીવોનું વિઘટન થાય છે, ત્યારે કાળા રંગનું ‘હ્યુમસ’ બને છે.
- હ્યુમસમાં કાર્બન અને નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ ૧૦:૧ (C:N Ratio) હોય છે.
- ૧ કિલો હ્યુમસ હવામાંથી ૬ લિટર પાણી શોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
- તેથી ખેતરમાં યોગ્ય આચ્છાદન (મલ્ચીંગ) અને વાફસા જળવાતાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિમાં પણ પાક સુકાતો નથી.
નિષ્કર્ષ
ધરતી માતામાં પોષક તત્વોની કોઈ ઉણપ નથી. રાસાયણિક ખાતરો નાખીને આપણે જમીનના કુદરતી જીવાણુઓ અને અળસિયાને નિષ્ક્રિય કરી દીધા હતા. જ્યારે આપણે ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવીએ છીએ, ત્યારે જમીન ફરીથી જીવંત બને છે અને કોઈપણ બહારના ખર્ચ વગર મબલખ અને ઝેરમુક્ત ઉત્પાદન આપતી સાચી ‘અન્નપૂર્ણા’ સાબિત થાય છે.
